Phần lớn sự bất an trong cuộc sống không sinh ra từ việc chúng ta làm quá ít, mà bắt nguồn từ việc chúng ta vừa bước đi vừa không ngừng nhìn sang hai bên. Khi ánh mắt liên tục liếc nhìn những lối đi song song của người khác, bước chân của chính bạn bỗng chốc trở nên ngập ngừng, chậm chạp và đầy hoài nghi.
Hơn hai nghìn năm trước, triết gia La Mã Seneca từng luận giải về căn bệnh phổ quát này trong bức đối thoại De Tranquillitate Animi (Bàn về sự bình thản của tâm hồn). Gửi đến người bạn trẻ Annaeus Serenus—người đang mắc kẹt trong nỗi giằng xé dai dẳng giữa sự tĩnh lặng của việc nghiên cứu và khát khao danh vọng nơi chính trường—Seneca chỉ ra rằng phương thuốc không phải là trốn chạy khỏi thế giới, mà nằm ở euthymia. Đây là một khái niệm sâu sắc bắt nguồn từ triết gia Hy Lạp Democritus, mô tả trạng thái bình thản có được từ niềm tin kiên định vào hướng đi đã chọn của chính mình.
Căn Bệnh Của Tâm Trí Dao Động
Serenus bộc bạch một trạng thái tâm lý quen thuộc với con người ở mọi thời đại: ông không gặp phải đại nạn hay nỗi đau cùng cực nào, nhưng tâm trí chưa bao giờ thực sự an định. Mỗi khi quyết định sống giản dị và chuyên tâm vào một công việc khiêm nhường, chỉ cần thoáng thấy cảnh giàu sang hay hào quang rực rỡ của bạn bè đồng trang lứa, lòng ông lại dậy sóng. Tâm hồn ông không đắm chìm trong giông bão, nhưng cứ trôi dạt vô định trong nỗi bất an triền miên.
Seneca nhận ra rằng nỗi khổ của Serenus đến từ việc cố gắng so sánh những giá trị vốn không cùng hệ quy chiếu. Ông vừa muốn sự thâm trầm sâu sắc của một triết gia ẩn dật, lại vừa thèm muốn những tràng pháo tay tán thưởng của đám đông dành cho một quan chức triều đình. Khi lấy cột mốc thành công của người khác làm thước đo cho chính mình, mỗi bước tiến của thiên hạ đều vô tình biến thành bản cáo trạng nhắm vào vị trí hiện tại của ông.
Sự dao động ấy tiêu tốn một nguồn năng lượng tinh thần khổng lồ. Khi bạn liên tục tính toán lại giá trị bản thân dựa trên đích đến của người khác, bạn sẽ đánh mất nhịp điệu vững chãi cần thiết để đi trọn bất kỳ hành trình ý nghĩa nào.
Hiểu Đúng Về Euthymia
Để giúp Serenus, Seneca đã chuyển ngữ từ euthymia của Democritus sang tiếng Latinh thành tranquillitas. Tuy nhiên, từ gốc trong tiếng Hy Lạp mang một hàm nghĩa tinh tế: eu (tốt lành, đúng đắn) và thymos (tâm hồn, ý chí, nơi ngự trị của cảm xúc). Euthymia chỉ một tâm hồn đang ở trạng thái hòa hợp và tự tại với chính mình.
Theo Seneca, euthymia chính là việc bạn tin tưởng sâu sắc rằng mình đang đi đúng con đường phù hợp, sải bước với sự kiên định, và không để bản thân bị dẫn dụ bởi vô số vết chân đan xen của những lữ khách đang rảo bước về các hướng hoàn toàn khác—trong đó có không ít kẻ bản thân cũng đang lạc lối.
Vòng lặp so sánh: Lối đi riêng ──> Liếc nhìn xung quanh ──> Ghen tị / Hoài nghi ──> Đổi hướng liên tục
Thái độ Euthymia: Lối đi riêng ──> Thước đo nội tại ──> Bước đi vững chãi ──> Tiến bộ thực chất
Hãy lưu ý điều Seneca không khuyên bảo: ông không bảo Serenus phải từ bỏ mọi nỗ lực, dập tắt mọi hoài bão hay trốn vào chốn thâm sơn cùng cốc. Euthymia không phải là sự thờ ơ hay bất động tiêu cực. Đó là sự toàn vẹn về phương hướng: sự sáng suốt để thấu suốt bản thân đang xây dựng điều gì, vì sao mình làm điều đó, và vì sao sự bứt tốc đột ngột của một người bên cạnh hoàn toàn không phủ nhận giá trị của từng bước đi vững vàng mà bạn đang tạo dựng.
Ảo Ảnh Từ Những Lối Đi Song Song
Xã hội luôn vận hành theo cách tạo ra ma sát ngang giữa các cá nhân. Mọi thời đại đều tạo ra những công cụ phô diễn tốc độ và thành tựu bề nổi của những người xung quanh. Khi chứng kiến ai đó đạt được danh tiếng, khởi động một dự án lớn hay chuyển hướng ngoạn mục với sự tung hô, phản xạ tự nhiên của tâm trí là xem đó như một lời nhắc nhở ngấm ngầm về sự chậm trễ của bản thân.
Nhưng Seneca đã nhắc nhở một sự thật trần trụi: rất nhiều người trông như đang chạy băng băng về phía trước thực chất chỉ đang chạy vòng quanh trong hoảng loạn. Nhiều người khác đang dốc toàn lực lao về những cái đích mà nếu bạn đặt chân tới, bạn sẽ chỉ cảm thấy ngột ngạt và đau khổ.
Khi bạn vay mượn đích đến của người khác, bạn buộc phải gánh luôn những gánh nặng của họ mà không hề có được niềm say mê tự nhiên của họ dành cho con đường ấy. Một hành trình mang lại sự thăng hoa cho người này có thể trở thành sự kiệt quệ và cay đắng cho một người có cấu trúc tâm hồn khác biệt.
Nuôi Dưỡng Sự Vững Vàng Nội Tâm
Thực hành euthymia không đòi hỏi bạn phải biết trước tường tận từng khúc quanh trên tương lai của mình. Nó đòi hỏi ba sự thay đổi cốt lõi trong cách bạn nhìn nhận nỗ lực hằng ngày:
- Xác lập rõ thước đo của sự đủ đầy. Trước khi dấn thân vào một mục tiêu, hãy làm rõ điều gì là giá trị thực sự cho giai đoạn này. Nếu mục tiêu của bạn là sự tinh thông nghề nghiệp và chiều sâu tri thức, đừng đánh giá một ngày của mình bằng số lượt tán thưởng hay sự chú ý bề nổi.
- Chấp nhận cái giá của những cuộc đời bạn không chọn. Mỗi ngả đường bạn bước tới đồng nghĩa với việc khép lại hàng nghìn khả năng khác. Nỗi ân hận thường nảy sinh khi ta ngây thơ nghĩ rằng mình có thể vừa hưởng trọn thành quả của con đường đã từ chối, vừa không phải trả cái giá tương ứng của nó.
- Tự soi chiếu về phương hướng thay vì tốc độ. Hãy tự hỏi định kỳ: Mình đang tiến gần hơn đến những giá trị tự thân trân trọng, hay mình chỉ đang cố gắng tăng tốc để không bị tụt lại phía sau một đám đông mà mình vốn dĩ không hề muốn thuộc về?
Sự Bình Thản Của Ánh Nhìn Định Tâm
Sự tĩnh tâm không nằm ở một chân trời trống trải, nơi mọi chướng ngại đều biến mất. Nó hiển hiện khi ánh mắt của bạn hoàn toàn dừng lại ở bước chân ngay dưới chân mình, không còn bị xao động bởi tiếng huyên náo trên những ngả đường bên cạnh.
Một người thấu hiểu euthymia có thể thong dong ngắm nhìn sự nhanh nhẹn của người khác mà không vội vã tăng tốc vì âu lo. Họ hiểu rằng cuộc đời không phải là một đường đua tập thể hướng về một vạch đích duy nhất, mà là những cuộc hành trình độc lập, nơi thất bại thực sự duy nhất là cập bến một nơi chốn vốn không bao giờ thuộc về mình.
Đang tải bình luận…