Seneca khép lại mỗi ngày bằng một phiên toà nhỏ, nơi ông vừa là bị cáo vừa là quan toà. Người đọc hay lướt qua cách phiên toà ấy kết thúc: không bằng hình phạt, mà bằng một lời tha thứ cùng một chỉ dẫn cho ngày mai. Chính cái kết đó giữ cho việc xét mình buổi tối không biến thành sự nhai lại day dứt.
Phiên toà sau khi ngọn đèn tắt
Trong quyển thứ ba của tác phẩm Về cơn giận (De Ira), Seneca kể về một thói quen ông giữ mỗi đêm. Khi ngọn đèn đã được mang đi và người vợ, vốn biết thói quen ấy, đã lặng im, ông lần lại trọn vẹn một ngày. Ông cân nhắc từng việc mình đã làm và từng lời mình đã nói. Ông bảo mình không giấu bản thân điều gì, cũng không bỏ qua điều gì.
Những ví dụ ông đưa ra nhỏ bé đến bất ngờ. Ông đã tranh luận quá gay gắt với một người chưa sẵn lòng học hỏi. Ông đã góp ý cho ai đó thẳng thừng đến mức lời nói làm tổn thương thay vì giúp họ sửa mình. Ở đoạn kế tiếp, ông liệt kê những điều vặt vãnh thường khiến người ta nổi nóng: bị xếp chỗ ngồi kém trang trọng trong bữa tiệc, gặp một người gác cổng cộc cằn. Ông không kể tội lỗi lớn lao nào. Đó chỉ là những cọ xát thường ngày, nơi cơn giận tìm được chỗ bám.
Đem những chuyện vụn vặt ấy ra xét xử thì được gì? Câu trả lời của Seneca rất thực tế. Theo ông, cơn giận sẽ dịu đi hoặc dừng lại khi nó biết mỗi tối phải ra trình diện trước quan toà. Ông không coi việc xét mình là thú tội cho có. Nó là một sức ép đặt trước lên tính khí của ngày mai.
Những câu hỏi có từ lâu hơn
Seneca không nhận mình sáng tạo ra thực hành này. Ông ghi công cho triết gia Quintus Sextius. Theo lời Seneca, mỗi đêm Sextius thường tự hỏi: hôm nay mình đã chữa được tật xấu nào, đã cưỡng lại thói hư nào, và mình đã tốt lên ở điểm nào.
Phía sau Sextius còn một truyền thống cổ hơn. Kim Ngôn (Golden Verses) của phái Pythagoras là một bài thơ cổ ngắn gồm những lời răn đạo đức. Bài thơ khuyên người ta đừng để giấc ngủ khép mắt trước khi điểm lại từng việc trong ngày: mình đã sai ở đâu, đã làm được gì, còn bổn phận nào bỏ dở.
Cả hai bộ câu hỏi đều hướng về hai phía. Chúng hỏi về thất bại, nhưng cũng hỏi về điều đã làm tốt và điều đã tiến bộ. Một buổi xét mình chỉ chăm chăm săn lỗi thì ngay từ đầu đã lệch.
Bản án khép lại phiên toà
Đây là chỗ đáng để chậm lại. Sau khi gọi tên một lỗi lầm, quan toà bên trong Seneca nói đại ý: hãy cẩn thận đừng tái phạm; lần này ta tha cho ngươi. Rồi ông tả giấc ngủ sau buổi tự vấn như vậy là yên bình, không vướng bận.
Câu nói nhỏ ấy gánh cả cấu trúc. Sự nhai lại day dứt không có bản án. Nó tua lại cùng một cảnh, tập dượt câu đáp lẽ ra hay hơn, mở lại hồ sơ lúc hai giờ sáng, và chẳng bao giờ bế mạc. Tâm trí cứ quẩn quanh vì chưa có gì được quyết định.
Phiên toà của Seneca thì quyết định. Nó gọi tên lỗi một cách chính xác, giao một điều chỉnh cho ngày mai, rồi đóng hồ sơ lại. Lời tha thứ không phải là dễ dãi với quá khứ. Việc đã xảy ra, và buổi xét mình đã thừa nhận nó thẳng thắn. Lời tha thứ là sự từ chối trả giá hai lần cho cùng một sai lầm.
Có người sẽ hỏi: tự tha thứ cho mình mỗi đêm chẳng phải là trốn tránh trách nhiệm sao? Điều ngược lại có vẻ gần với quan điểm của Seneca hơn. Trách nhiệm nằm ở chỉ dẫn cho ngày mai, chứ không nằm ở chỗ cảm giác tội lỗi kéo dài bao lâu. Một quan toà không bao giờ kết thúc phiên xử chỉ tạo ra kiệt sức, không tạo ra sự đổi thay.
Buổi xét mình thực sự để làm gì
Nên nhớ đoạn văn này nằm ở đâu. Về cơn giận là một chuyên luận bàn về một trong những đam mê tàn phá nhất, và việc xét mình buổi tối xuất hiện như một công cụ để thuần hoá nó. Mục tiêu không phải là một cuốn sổ cái hoàn hảo về ngày đã qua. Mục tiêu là một con người bớt phản ứng hơn một chút vào sáng hôm sau.
Điều này thay đổi cách ta đánh giá một buổi xét mình tốt. Thước đo không phải là sự kỹ lưỡng, mà là tính hữu ích. Những ghi chép của Seneca ngắn và cụ thể: trong cuộc tranh luận đó, anh đã quá sắc; với người đó, hãy chọn lúc mà nói. Mỗi ghi chép hàm ý một hành vi có thể thử lại.
Bối cảnh Khắc kỷ cũng quan trọng. Theo quan niệm Khắc kỷ, thứ thật sự thuộc về ta là phán đoán và lựa chọn của ta, chứ không phải kết quả hay ý kiến của người khác. Vì vậy, buổi xét mình chất vấn cách ta đã phản ứng, chứ không hỏi ngày hôm đó có suôn sẻ hay không. Người gác cổng thô lỗ không bị đưa ra xét xử. Câu đáp của bạn với anh ta mới là đối tượng.
Một hình thức khiêm tốn cho tối nay
Nếu muốn thử thực hành này mà không biến nó thành thêm một việc vặt, các nguồn cổ điển gợi ý một khuôn đơn giản:
- Ba câu hỏi, cân bằng. Mình đã sai ở đâu? Mình đã làm tốt điều gì? Mình còn bỏ dở việc gì?
- Cảnh cụ thể, không phán xét tính cách. "Mình đã ngắt lời cô ấy hai lần trong cuộc họp" là điều sửa được. "Mình là người nóng vội" thì chỉ có thể than thở.
- Một chỉ dẫn cho ngày mai. Hãy chọn một điều chỉnh cụ thể, đủ nhỏ để còn nhớ lúc ăn sáng.
- Một câu khép lại. Hãy dùng một phiên bản nào đó của lời Seneca: đã ghi nhận, đã sửa, đã tha. Rồi dừng lại.
Vài phút là đủ. Nếu cùng một cảnh cứ quay về sau khi bản án đã tuyên, có lẽ vụ việc không thật sự xoay quanh một lỗi có thể sửa. Nó có thể cần một kiểu chú tâm khác, chứ không phải buổi xét mình hằng đêm.
Seneca để lại một hình ảnh tĩnh lặng: một căn phòng tối, một con người lật lại ngày của mình một lần, cẩn trọng, rồi đặt nó xuống. Buổi xét mình trung thực vì nó không giấu điều gì. Nó nhân hậu vì nó biết kết thúc.
Đang tải bình luận…