Trong ghi chép đầu tiên của Quyển 5 bộ Suy ngẫm, Marcus Aurelius, hoàng đế La Mã, đang thua một cuộc tranh luận với chính tấm chăn của mình. Cách ông cố giành phần thắng gợi ra một quan niệm trầm tĩnh hơn về động lực. Động lực không phải một cảm giác để ngồi chờ. Đó là một lý lẽ được chuẩn bị từ trước bình minh, một lý lẽ hỏi xem ta sinh ra để làm gì, nhưng vẫn trao cho nghỉ ngơi đúng chừng mực của nó.
Một ghi chép riêng tư, không phải bài giảng
Marcus viết Suy ngẫm bằng tiếng Hy Lạp. Tác phẩm thường mang một nhan đề có nghĩa đại khái là “gửi chính mình”. Giới nghiên cứu nhìn chung xem đây là những ghi chép cá nhân chứ không phải một cuốn sách soạn cho người đọc. Ông viết chúng trong những năm cuối triều đại, và phần lớn có lẽ được viết trong lúc ông chinh chiến ở biên giới phía bắc.
Điều đó thay đổi cách ta đọc đoạn văn lúc bình minh. Đây không phải lời răn dạy dành cho thần dân biếng nhác. Đây là một con người đang tập dượt câu trả lời mà ông biết mình sẽ cần đến.
Vì sao người quyền lực nhất trong thế giới của mình lại phải tự thuyết phục để rời giường? Có lẽ vì không địa vị nào làm tan được sự ngần ngại. Căn phòng ấm và buổi sáng lạnh thì như nhau với tất cả mọi người.
Hình hài của cuộc tranh luận lúc rạng đông
Nếu diễn ý lại, đoạn văn vận hành như một cuộc đối thoại nhỏ.
Trước hết, ông dặn mình giữ sẵn một ý nghĩ cho khoảnh khắc không muốn dậy. Ta thức dậy để làm công việc của một con người. Cớ sao lại oán trách chính điều mà mình được sinh ra để làm?
Rồi lời phản bác xuất hiện: nằm đây dễ chịu hơn. Ông đáp bằng một câu hỏi. Ta được tạo ra để hưởng cảm giác dễ chịu, hay để hành động? Ông chỉ vào cây cỏ, chim sẻ, kiến, nhện và ong. Mỗi loài làm phần việc của mình để giữ cho góc thế giới của nó được trật tự. Vì sao riêng mình lại từ chối phần việc của mình?
Lời phản bác thứ hai theo sau: con người cũng cần nghỉ ngơi. Ông đồng ý, và chính sự đồng ý ấy là nước đi thú vị nhất của cả đoạn.
Ở Quyển 8, ông trở lại cảnh này ngắn gọn hơn. Khi thấy khó thức dậy, ông nhắc mình rằng hành động vì người khác thuộc về bản tính con người. Còn giấc ngủ là thứ ta chia sẻ với mọi loài vật.
Hãy để ý điều ông không làm. Ông không quát tháo bản thân, cũng không giả vờ rằng tấm chăn chẳng có sức níu kéo nào. Ông lường trước từng lời phản bác, thừa nhận phần đúng trong đó, rồi trả lời phần còn lại. Kỷ luật nằm ở sự chuẩn bị, không nằm ở một cơn bột phát ý chí.
Nghỉ ngơi có chừng mực, không phải bản án
Marcus chưa bao giờ gọi nghỉ ngơi là điều đáng hổ thẹn. Ông nhìn nó như nhìn việc ăn uống: cần thiết, và có giới hạn tự nhiên. Điều ông tự trách là mình nghỉ ngơi vượt quá mức đủ. Còn khi hành động, ông lại dừng sớm trước những gì mình có thể làm.
Cách nhìn này biến một phán xét đạo đức thành một câu hỏi thực tế. Câu hỏi không phải là “mình có lười không?”. Câu hỏi là “giấc nghỉ đã làm xong việc của nó chưa?”.
Giấc ngủ phục hồi sức lực là một phần của việc sống thuận theo tự nhiên. Đó là lý tưởng Khắc kỷ về hành động hài hoà với bản tính lý trí và xã hội của con người. Còn sự nấn ná chỉ để trì hoãn một ngày thì là chuyện khác.
Sự phân biệt ấy che chắn ta khỏi hai cách đọc sai:
- Kiểu đọc “cày cuốc” biến đoạn văn thành giấy phép coi kiệt sức là yếu đuối.
- Kiểu đọc dễ dãi coi mọi sự ngần ngại đều là một nhu cầu.
Nếu bạn chưa nghỉ đủ, hoặc đang ốm, thì chính logic của Marcus nói rằng chừng mực chưa được đáp ứng. Lập luận của ông chỉ áp dụng khi đã qua lằn ranh ấy.
Phép thử của người thợ
Rồi giọng ông sắc lại. Ông viết cho chính mình rằng ngươi không yêu bản thân, nếu không ngươi đã yêu bản tính của mình và những gì nó đòi hỏi.
Ông tự so sánh mình, chẳng mấy dễ chịu, với những người đắm mình trong nghề. Người thợ chạm và người vũ công quên cả ăn, cả tắm vì công việc cuốn họ đi. Ngay cả kẻ mê tiền và kẻ hám danh, ông nhận xét, cũng theo đuổi mục tiêu của họ hết lòng hơn ông theo đuổi mục tiêu của mình.
Ông không khuyên ta bỏ bữa. Ông dùng sự tận tâm của họ làm tấm gương soi sự hờ hững của chính mình. Động lực ông tìm kiếm không phải sự cưỡng ép. Nó gần với lòng quý mến hơn: quan tâm đến công việc đủ nhiều để việc thức dậy trở thành một cách tìm đến nó.
Vậy công việc ấy là gì? Với Marcus, đó không phải năng suất vì năng suất. Đó là hoạt động lý trí, mang tính xã hội mà ông nhắc đến ở Quyển 8: trở nên hữu ích cho người khác. Thế là câu hỏi lúc rạng đông lặng lẽ đổi khác. Nó chuyển từ “mình có muốn không?” sang “ai được phục vụ khi mình thức dậy?”.
Viết câu bình minh của riêng bạn
Ta có thể mượn thực hành này mà không cần đến khung cảnh cung đình.
- Chuẩn bị từ tối hôm trước. Ý then chốt của Marcus là sự sẵn sàng. Một lý do nghĩ ra ngay giữa lúc ngần ngại thường thua cuộc.
- Gọi tên một vai trò, không phải một danh sách việc. “Làm xong bản báo cáo” mời gọi sự mặc cả. “Mình dậy để là người mà cả nhóm có thể tin cậy” thì khó mặc cả hơn nhiều.
- Ghi ra lời phản bác bạn sẽ thực sự nêu. Bạn mệt, lạnh, hay đang ngại một cuộc họp? Hãy trả lời đúng lời phản bác ấy, một cách thành thật.
- Đối chiếu giấc nghỉ với chừng mực của nó. Nếu câu trả lời thật lòng là bạn cần nghỉ thêm, hãy nghỉ. Điều đó cũng thuận theo tự nhiên.
- Giữ câu ấy đủ ngắn để nhớ được khi còn ngái ngủ.
Tất cả những điều này không phải chuyện dậy sớm. Đây là chuyện không để cuộc mặc cả đầu tiên của ngày được định đoạt theo quán tính. Marcus đã viết lời nhắc ấy cho chính mình hơn một lần, điều cho thấy ông cũng không thắng được mọi buổi sáng. Dù vậy, ông vẫn chuẩn bị.
Đang tải bình luận…