Phần lớn những muộn phiền thường nhật của chúng ta bắt nguồn từ một ảo tưởng sở hữu ngấm ngầm: ta tin rằng những gì mình đang có thuộc về mình vĩnh viễn. Ta vô thức xem sức khỏe, danh phận công việc, những buổi sớm bình yên và cả những người thương yêu như tài sản đã được ký tên trọn đời. Để rồi khi thời gian hay nghịch cảnh lấy đi một điều trong số đó, ta không chỉ buồn bã, mà còn dấy lên cảm giác phẫn uất, như thể vũ trụ vừa bội ước một khế ước ngầm.
Nhưng triết học Khắc kỷ cổ đại mang đến một góc nhìn hoàn toàn khác để đối diện với vô thường. Epictetus và Seneca đều cho rằng: không có bất kỳ thứ gì trên đời được trao cho ta như một món quà vĩnh viễn; tất cả chỉ là những khoản mượn tạm thời từ cuộc đời.
Ngôn Ngữ Của Sự Hoàn Trả, Không Phải Mất Mát
Trong chương mười một của tập Enchiridion (Cẩm nang), Epictetus đã đưa ra một nguyên tắc khúc chiết nhưng làm thay đổi căn bản cách ta nhìn nhận sự mất mát. Ông nhắc nhở rằng ta đừng bao giờ thốt lên: "Tôi vừa đánh mất thứ này," mà hãy đổi thành: "Tôi vừa hoàn trả nó." Khi một tài sản bị lấy đi, khi một dự án sụp đổ hay sức khỏe suy giảm, góc nhìn Khắc kỷ nhắc ta rằng một vật đi mượn vừa được người cho mượn thu hồi về.
Đối với tâm thức hiện đại, cách diễn đạt này thoạt nghe có vẻ khắc nghiệt và lạnh lùng. Nhưng Epictetus không hề khuyên ta phải chai sạn cảm xúc. Điều ông hướng tới là sự sáng rõ về mặt tâm trí. Nỗi đau khổ sẽ nhân lên gấp bội khi sự tiếc thương đi kèm với cảm giác bất công—niềm tin ấm ức rằng một phần cốt lõi của bản thân đã bị tước đoạt một cách phi lý. Khi ta nhận thức rằng ta chỉ được trao quyền sử dụng tạm thời một trải nghiệm chứ không nắm giữ văn tự sở hữu vĩnh viễn, cảm giác bị phản bội sẽ tự khắc lắng xuống.
Seneca cũng diễn giải cùng một chân lý trong bài luận Gửi Marcia Về Nỗi Tang Bồng (To Marcia on Consolation). Viết cho một người mẹ chìm đắm trong đau đớn sau cái chết của con trai, Seneca khuyên bà suy ngẫm về bản chất những ân huệ của số phận. Số phận không bao giờ trao cho ta tài sản vĩnh hằng; số phận chỉ sắp xếp cho ta nương nhờ trong một khoảng thời gian bất định. Những gì đã mượn thì một ngày nào đó ắt phải hoàn trả, và thời điểm thu hồi hoàn toàn thuộc về quyền của người cho vay.
Người Khách Trọ Ở Quán Ven Đường
Để làm sáng tỏ tâm thế này, Epictetus dùng hình ảnh người lữ khách nghỉ chân tại một quán trọ ven đường. Khi bước vào căn phòng trọ, bạn tận hưởng tấm đệm sạch sẽ, mái ngói vững chãi và hơi ấm từ lò sưởi. Bạn đặt hành lý lên chiếc kệ gỗ và an trú qua đêm đông.
Thế nhưng không người lữ khách tỉnh táo nào lại nhầm lẫn căn phòng trọ với dinh cơ trọn đời của mình. Bạn không đập tường xây lại, cũng không nổi giận khi bình minh ló rạng và chủ quán đến thu lại chìa khóa phòng. Bạn thu dọn hành trang, thầm cảm ơn vì đã có một đêm ấm áp, rồi bước qua cánh cửa tiếp tục hành trình mà không mang theo oán thán.
Thử hình dung tâm thế lữ khách ấy sẽ thay đổi những âu lo thường nhật của chúng ta ra sao:
- Danh phận và công việc: Chiếc ghế quản lý hay thành tựu sự nghiệp không phải là phẩm tính bẩm sinh gắn liền với linh hồn bạn. Đó là một chức phận tạm thời được giao phó trong một mùa vụ, đi kèm những trách nhiệm bạn cần làm tròn cho đến khi vị trí được chuyển giao.
- Tiện nghi vật chất: Tài chính và không gian sống là những công cụ hỗ trợ cho việc sống tốt. Chúng có thể đổi thay theo biến động thị trường mà không hề làm suy suyển phẩm giá hay sự tự chủ bên trong bạn.
- Những mối quan hệ: Những người bạn đồng hành bên cạnh ta là những sinh mệnh độc lập được số phận gửi gắm cùng đi một đoạn đường, chứ không phải tài sản bất biến được cam kết sẽ mãi ở lại theo ý muốn của ta.
Nghịch Lý Của Người Quản Gia
Nhiều người e ngại rằng xem mọi thứ chỉ là đồ mượn sẽ dẫn đến thái độ thờ ơ, buông xuôi. Nếu chẳng có gì thực sự thuộc về mình, cớ sao phải dồn hết tâm huyết, tình yêu thương và sự săn sóc vào cuộc đời?
Thực tế lại diễn ra hoàn toàn ngược lại. Cảm giác sở hữu sinh ra sự lơ là; tâm thế người mượn sinh ra sự hiện diện trọn vẹn.
Hãy tưởng tượng bạn mượn được một cuốn sách cổ quý hiếm từ thư viện trong đúng ba ngày. Vì biết chắc trưa thứ Sáu phải trả sách, bạn sẽ không vứt nó bừa bãi nơi góc bàn hay bỏ mặc hàng tháng trời không đọc. Bạn sẽ dành trọn buổi tối tĩnh lặng, lật từng trang giấy với sự nâng niu cẩn trọng và thấm nhuần từng dòng chữ khi nó còn ở trước mắt. Chính sự hữu hạn của thời gian mượn đã làm sáng lên giá trị của vật phẩm.
Khi ta hiểu rằng tách trà sớm cùng người thân, những ngày tháng thân thể còn dẻo dai, hay một công việc đầy thử thách chỉ là khoản vay ngắn hạn từ vũ trụ, ta sẽ ngừng sống trong trạng thái vô thức. Ta thôi trì hoãn sự tử tế cho một tương lai xa xôi nơi mọi thứ được hứa hẹn là vĩnh cửu.
Câu Hỏi Của Người Trông Coi
Mỗi khi một giai đoạn khép lại hoặc một mất mát bất ngờ ập đến, phản xạ tự nhiên của ta là tự hỏi: Vì sao điều này lại bị tước đoạt khỏi tôi? Đó là một phản ứng rất người, nhưng nó giam cầm tâm trí ta trong tư thế đối đầu cay đắng với thực tại.
Phép ẩn dụ về khoản mượn của phái Khắc kỷ thay thế câu hỏi ấm ức ấy bằng câu hỏi của một người quản gia tận tụy: Ta đã chăm sóc và trân trọng điều đó tốt đến mức nào trong khoảng thời gian nó được gửi gắm nơi tay ta?
Sự bình thản không đòi hỏi ta phải tự bọc mình trong lớp vỏ vô cảm hay giả vờ rằng mất mát không để lại vết thương. Nó bắt đầu từ sự nhận biết khiêm nhường rằng mọi điều tốt đẹp trong đời đều là món nợ ân huệ tạm thời từ vũ trụ. Khi tiếng gõ cửa vang lên báo hiệu giờ trả phòng, phận sự của ta không phải là tranh cãi với người giữ quán, mà là mỉm cười bước tiếp, biết ơn vì mình đã từng có một đêm trú chân an lành.
Đang tải bình luận…