Nếu có một người lạ tìm cách chiếm đoạt mảnh đất hay bước vào căn nhà của bạn mà không xin phép, bạn sẽ ngay lập tức đứng lên bảo vệ ranh giới của mình bằng tất cả sự phẫn nộ và quyết liệt. Thế nhưng, khi những người quen, công việc vụn vặt hay những trò tiêu khiển vô bổ xâm lấn vào từng giờ sống của bạn, bạn lại mở toang cánh cửa đón nhận mà không chút đắn đo.
Hơn hai nghìn năm trước, triết gia La Mã Lucius Annaeus Seneca đã vạch trần nghịch lý kỳ lạ này của con người trong tiểu luận kinh điển De Brevitate Vitae (Về sự ngắn ngủi của đời người). Seneca nhận thấy rằng con người vô cùng keo kiệt trong việc bảo vệ tài sản và tiền bạc; nhưng khi chạm đến thời gian—thứ duy nhất mà sự keo kiệt là điều đáng trân trọng—họ lại phung phí nó với một sự hào phóng đến mức khinh suất. Chúng ta sống như thể thời gian là một dòng suối vô tận, để rồi chỉ giật mình khi đáy hồ đã cạn khô.
Ảo ảnh về nguồn vốn vô hạn
Phần lớn những lời than phiền rằng đời người quá ngắn ngủi thực chất bắt nguồn từ một sai lầm trong cách tính toán. Seneca khẳng định tự nhiên không ban cho chúng ta một cuộc đời ngắn ngủi, chính chúng ta đã làm cho nó trở nên ngắn ngủi vì sự lãng phí và lơ đễnh. Tự nhiên đã trao đủ thời lượng cho những thành tựu lớn lao, với điều kiện từng giờ từng phút phải được đầu tư có chủ đích.
Nguyên nhân cốt lõi khiến ta dễ dàng dâng nộp thời gian cho người khác nằm ở tính vô hình của nó. Khi ai đó mượn tiền bạn, bạn nhìn thấy con số biến mất khỏi tài khoản; sự mất mát hiển hiện rõ ràng trước mắt. Nhưng khi ai đó lấy mất một giờ buổi chiều của bạn, hoặc khi bạn trôi dạt ba tiếng đồng hồ trên màn hình điện thoại, không có két sắt nào bị vơi đi. Mặt trời vẫn lặn, bóng cây vẫn ngả dài, và ngày trôi qua trong im lặng. Bởi vì không có sổ sách ghi chép hữu hình, chúng ta tự ru ngủ mình trong ảo tưởng rằng ngày mai vẫn còn nguyên một số dư bất tận.
Seneca từng mô tả sự bi hài của những người dành cả tuổi thanh xuân và trung niên chỉ để tích lũy và chuẩn bị cho cuộc sống, rồi hẹn đến tuổi sáu mươi hay bảy mươi mới bắt đầu sống cho chính mình—một độ tuổi mà rất ít người chạm tới, và càng ít người giữ được trí tuệ minh mẫn để tận hưởng.
Gánh nặng của những bận rộn vay mượn
Sự kiệt sức trong đời sống hiện đại phần lớn không đến từ lao động thể xác nặng nhọc, mà đến từ sự phân mảnh của tâm trí. Khi lịch trình của bạn hoàn toàn bị chi phối bởi những lực cản bên ngoài—những cuộc họp vô thưởng vô phạt, những nghĩa vụ xã giao hình thức và thói quen phản hồi tin nhắn tức thời—bạn không thực sự sống cuộc đời của mình; bạn chỉ đang làm công việc quản trị cho kế hoạch của người khác.
Seneca phân biệt rất rạch ròi giữa người thực sự sống và kẻ chỉ đang bận rộn với những điều tầm phào. Một cuộc đời tràn ngập chuyển động và hối hả chưa chắc đã là một cuộc đời đầy đặn. Một thương nhân vượt qua giông bão trên biển vì lợi nhuận, một chính khách miệt mài tranh thủ sự tán dương của đám đông, hay một người chủ tiệc bận rộn bày biện yến tiệc xa hoa có thể trông rất năng động, nhưng tâm hồn họ hoàn toàn xa lạ với chính họ. Họ chuyển động không ngừng nhưng chưa bao giờ thực sự đi đến đâu.
Làm chủ thời gian không đồng nghĩa với sự lười biếng hay buông xuôi. Làm chủ thời gian là năng lực nhìn thấu sự khác biệt giữa hành động có ý nghĩa và sự chiều chuộng thụ động trước đòi hỏi của hoàn cảnh. Nó đòi hỏi ta phải tự hỏi trước mỗi cam kết: Khoản chi này có xứng đáng với mảnh đời duy nhất và không thể thay thế mà nó đòi hỏi hay không?
Thiết lập ranh giới cho từng giờ sống
Để thoát khỏi quán tính phung phí thời gian, ta cần thay đổi căn bản cách định giá các cam kết thường nhật. Seneca cho rằng những người thực sự sống là những người biết dành thời gian cho minh triết và sự tự phản tỉnh, bởi họ không chỉ làm chủ những ngày tháng của riêng mình, mà còn tiếp nhận toàn bộ trí tuệ của các thế hệ đi trước vào đời sống nội tâm.
Để xây dựng một ranh giới vững chắc bảo vệ thời gian của mình, chúng ta có thể bắt đầu từ những thực hành cụ thể:
- Kiểm toán những rò rỉ vô hình: Hãy quan sát xem những giờ sống trong ngày đang trôi vào đâu mà không mang lại sự hiểu biết, niềm vui sâu sắc hay sự phục hồi thực sự. Hãy nhìn nhận những lời mời hay yêu cầu phát sinh với sự cẩn trọng như khi rút tiền khỏi ví.
- Tạo lập những khoảng lặng bất khả xâm phạm: Dành riêng những khung giờ nhất định trong ngày cho việc tư duy sâu, sáng tạo hoặc tĩnh lặng, trước khi mở toang các kênh giao tiếp cho thế giới bên ngoài bước vào.
- Học cách từ chối nhã nhặn: Lời từ chối trước những việc vụn vặt không phải là sự ích kỷ hay thô lỗ; đó là lời khẳng định về trách nhiệm đối với những điều thực sự quan trọng trong cuộc đời bạn.
Sống trọn trong thì hiện tại
Seneca quan sát thấy rằng người biết dành trọn vẹn từng giờ cho sự phát triển của bản thân, sắp xếp mỗi ngày trôi qua như thể đó là trọn vẹn cả một đời, sẽ không mong ngóng ngày mai cũng chẳng hề sợ hãi nó. Sự kỳ vọng viển vông và nỗi tiếc nuối muộn mằn là hai kẻ trộm đánh cắp sự bình thản: một bên vay mượn lo âu từ tương lai chưa tới, bên kia lại dằn vặt vì quá khứ không thể đổi thay.
Thời gian là tài sản duy nhất không thể hoàn lại, không thể kiếm thêm và không thể thừa kế. Khi bạn trao đi một giờ, bạn đã trao đi một phần sinh mệnh không bao giờ lấy lại được. Giữ gìn thời gian ấy không phải là co cụm, mà là điều kiện tiên quyết để sống một cuộc đời trọn vẹn và sâu sắc.
Đang tải bình luận…