Chúng ta thường đối xử với cuộc đời không phải như một người được mời dự tiệc, mà như một kẻ đang tranh giành khẩu phần sinh tồn. Ta dành phần lớn tâm trí để rướn người qua bàn, cố chộp lấy những món ăn chưa kịp mang tới; hoặc níu chặt lấy chiếc đĩa đã cạn khi người phục vụ muốn dọn đi; hay bực dọc liếc nhìn mâm cỗ của người ngồi bên cạnh.
Hai nghìn năm trước, trong chương 15 của tập sách Enchiridion (Sổ tay thực hành), triết gia Khắc kỷ Epictetus đã đưa ra một lời nhắc nhở sâu sắc: hãy sống cuộc đời mình như một vị khách ngồi trước bàn tiệc. Ẩn dụ này không phải là lời kêu gọi chối bỏ trần thế theo lối khổ hạnh cực đoan, cũng không phải sự buông tuồng hưởng lạc. Đó là một định chuẩn chuẩn xác về tâm thế giúp con người tận hưởng thực tại mà không bao giờ bị chính thực tại giam cầm.
Ba Căn Bệnh Của Người Khách Bất An
Epictetus miêu tả ba chuyển động tự nhiên quanh một bàn tiệc chung. Một đĩa thức ăn được chuyền quanh bàn. Khi món ăn đến trước mặt, bạn đưa tay ra và lấy một phần vừa phải. Khi món ăn trôi qua chỗ bạn, bạn không níu giữ. Khi món ăn chưa đến lượt, bạn không phóng tầm mắt thèm thuồng về phía xa, mà bình thản chờ đợi cho đến khi nó tới tay mình.
Phần lớn những khổ ải trong tâm trí con người bắt nguồn từ việc vi phạm ba phép lịch thiệp căn bản này:
- Khát khao đón trước (Preemptive craving): Chúng ta phóng chiếu ham muốn quá xa vào tương lai, bồn chồn lo lắng về danh vọng, địa vị hay khối tài sản chưa thành hình. Ta sống trong trạng thái nghển cổ nhìn về phía cửa bếp, để mặc món ăn đã dọn sẵn trước mắt mình nguội lạnh.
- Níu kéo những gì đã trôi qua: Khi tuổi trẻ phai nhạt, một mối quan hệ đổ vỡ, hay giai đoạn thịnh vượng khép lại, phản xạ đầu tiên của ta là chộp lấy tay áo người phục vụ. Ta xem việc thu hồi một món ăn như một vụ cướp đoạt cá nhân, quên mất rằng bản thân chưa từng sở hữu đĩa thức ăn đó.
- Tích trữ vì sợ hãi: Nghĩ rằng nguồn cung luôn khan hiếm, ta vơ vét vào đĩa nhiều hơn khả năng tiêu hóa của dạ dày, nhầm lẫn giữa số lượng nắm giữ với sự nuôi dưỡng thực sự.
Ở cả ba trạng thái, người dự tiệc đều quên mất vị thế thực sự của mình. Khách dự tiệc không phải là chủ sở hữu bữa tiệc; khách chỉ đến để hiện diện và trải nghiệm.
Bàn Tay Mở Và Bàn Tay Nắm Chặt
Phép ẩn dụ bàn tiệc phơi bày sự nhầm lẫn tai hại giữa việc đón nhận một ân huệ và việc đòi hỏi quyền sở hữu. Khi một món quà xuất hiện trước mắt bạn—dù đó là sức khỏe dồi dào, tình bạn chân thành, một công việc ý nghĩa hay vận may bất ngờ—triết học Khắc kỷ không đòi hỏi bạn phải quay mặt đi vẻ đạo mạo. Bạn được khuyến khích đưa tay ra, nhận lấy phần của mình với lòng trân trọng và tận hưởng nó một cách trọn vẹn.
Sự khác biệt duy nhất nằm ở trạng thái của bàn tay. Tâm trí lo âu luôn đón nhận bằng một nắm đấm siết chặt, cố gắng đông cứng dòng chảy biến đổi của vạn vật thành sở hữu vĩnh viễn. Ngược lại, người thực hành Khắc kỷ đón nhận bằng một lòng bàn tay mở rộng.
Một bàn tay mở cho phép món ăn an trú trọn vẹn trên đó, nhưng cũng sẵn sàng để nó lướt đi khi đến lúc phải chuyển tiếp. Vì những ngón tay không gập lại để khóa chặt vật thể, sự ra đi của vật thể không làm gãy ngón hay trật khớp cổ tay. Thanh thản buông bỏ không hề đối nghịch với niềm vui sống; buông bỏ chính là điều kiện tiên quyết để niềm vui trở nên thuần khiết, bởi nó giải phóng niềm vui khỏi nỗi sợ hãi âm ỉ về sự mất mát.
Vượt Lên Người Dự Tiệc: Sự Tự Do Khi Từ Chối
Epictetus không dừng lại ở mức độ ứng xử chừng mực. Ông nâng tầm phép ẩn dụ lên một nấc thang cao hơn: Nếu bạn không chỉ đón nhận có chừng mực những gì mang đến, mà thậm chí còn có thể thản nhiên bỏ qua những cao lương mỹ vị được đặt ngay trước mũi mình, bạn không còn đơn thuần là một thực khách lịch thiệp. Bạn đã bước vào cảnh giới tự do tự tại của những bậc làm chủ nội tâm.
Điều này không xuất phát từ thái độ khinh miệt cuộc đời, mà đến từ sự tự đủ đầy bên trong. Rất nhiều thứ mà xã hội hiện đại bày ra trước mắt chúng ta—những thước đo ảo về sự nổi tiếng, cuộc đua tranh địa vị, các tiện nghi xa xỉ không cần thiết, những cuộc tranh cãi ồn ào—đều được bài trí vô cùng hấp dẫn. Ta thường mặc định rằng hễ món ăn được bưng ra thì ta có nghĩa vụ phải nếm thử.
Lựa chọn không chạm tay vào một món ăn bày sẵn trước mặt là một biểu hiện của sự tỉnh thức sâu sắc. Nó khẳng định rằng sự bình an của bạn không bị thao túng bởi bất cứ thứ gì tình cờ trôi qua căn phòng. Bạn từ chối không phải vì cay đắng hay muốn tự trừng phạt bản thân; bạn từ chối vì tâm hồn bạn vốn đã được nuôi dưỡng đủ đầy.
Ngồi Lại Thong Dong Giữa Bàn Tiệc
Nhìn cuộc đời như một bàn tiệc sẽ làm thay đổi toàn bộ sức nặng của những biến cố thường nhật. Khi cơ hội bất ngờ gõ cửa, bạn đón nhận bằng sự khiêm nhường thay vì thói kiêu ngạo tự mãn. Khi nghịch cảnh lấy đi những tiện nghi quen thuộc, bạn hiểu rằng chiếc đĩa đơn giản là đã hoàn thành chu trình di chuyển tự nhiên của nó dọc theo bàn tiệc.
Bữa tiệc cuộc đời phong phú, khôn lường và hữu hạn. Chúng ta không nắm trong tay thực đơn, cũng không thể quyết định thời điểm người chủ tiệc tuyên bố tàn tiệc. Điều duy nhất hoàn toàn nằm trong quyền kiểm soát của ta là phong thái đĩnh đạc khi ngồi vào bàn, lòng biết ơn khi đón nhận, và sự tự do thanh thản khi để từng món ăn nhẹ nhàng trôi qua.
Đang tải bình luận…