Mọi biến cố trắc trở trong cuộc đời này đều tựa như một chiếc bình có hai chiếc quai: một quai xách lên được, và một quai thì không thể nào xách nổi. Khi ta cảm thấy lòng mình trĩu nặng, vụn vỡ vì một lời xúc phạm, một sự phản bội hay một thất bại bất ngờ, nguyên do hiếm khi nằm ở sức nặng tự thân của biến cố. Rất có thể, ta chỉ đang đưa tay nắm nhầm vào chiếc quai gãy.
Quan sát sắc bén ấy được nhà triết học Khắc kỷ Epictetus đúc kết trong chương thứ bốn mươi ba của tập Enchiridion (Sách Cẩm Nang). Bằng một lát cắt đời thường, ông gợi mở tình huống người anh em ruột thịt đối xử bất công với ta. Nếu ta nắm lấy câu chuyện bằng chiếc quai của sự bất công—mải miết dằn vặt vì sự vô ơn, ác ý hay tệ bạc của họ—ta sẽ không tài nào gánh nổi nỗi uất ức trong lòng. Nhưng nếu ta chọn chiếc quai còn lại—rằng đó là người ruột thịt, người đã cùng ta lớn lên dưới một mái nhà—ta sẽ tìm thấy điểm tựa vừa vặn để nâng đỡ mối quan hệ mà không làm thương tổn tâm can.
Giải phẫu chiếc quai sắc nhọn
Vì sao tâm trí con người lại có xu hướng vô thức tìm đến chiếc quai không thể xách?
Khi đối diện với nghịch cảnh, bản năng đầu tiên của chúng ta thường là truy cứu và oán hận. Ta phóng to động cơ xấu của người khác, dựng lên một phiên tòa tưởng tượng trong đầu và không ngừng phán xét kẻ đã gây ra phiền toái. Khi bám chặt vào chiếc quai của sự bất công, ta lầm tưởng mình đang bảo vệ lòng tự trọng và lẽ phải. Song trên thực tế, hành động ấy chẳng khác nào việc dùng bàn tay trần để cố nhấc một khối sắt đầy gai nhọn.
Chiếc quai không thể xách luôn được đúc bằng những yếu tố nằm hoàn toàn ngoài tầm kiểm soát của chúng ta: nhân cách của đối phương, tâm địa ẩn giấu của người đời, những việc đã rồi trong quá khứ, hay sự đỏ đen của số phận. Epictetus từng nhắc nhở rằng mọi khổ đau đều bắt nguồn từ lúc ta đem sự bình an của mình buộc vào những thứ bản thân không thể định đoạt. Cố gắng nhấc bổng một biến cố bằng sai lầm của kẻ khác chỉ biến những va quẹt thoáng qua thành vết thương mưng mủ kéo dài.
Độ bền chắc của chiếc quai mang vác
Chiếc quai xách được không phải là sự chối bỏ thực tế, càng không phải là lời khuyên cam chịu hay sự lạc quan ngây thơ. Triết học Khắc kỷ chưa bao giờ cổ vũ việc nhắm mắt làm ngơ trước cái ác hay chấp nhận sự bạc đãi. Chọn chiếc quai thứ hai là một quyết định tỉnh táo về mặt công thái học cho tâm trí: bạn chọn một góc nâng giúp xương sống tinh thần luôn thẳng thắn và giữ trọn năng lực hành xử chuẩn mực.
Trong nhịp sống thường nhật, sự khác biệt giữa hai chiếc quai hiển hiện rất rõ ràng qua từng va chạm nhỏ:
-
Đồng nghiệp trễ hẹn một phần việc quan trọng.
Quai không thể xách: "Họ không tôn trọng công sức của mình, cố tình phá hoại tiến độ chung."
Quai xách được: "Dự án này cần một ranh giới rõ ràng hơn, một phương án dự phòng và một cuộc trao đổi thẳng thắn về khối lượng công việc." -
Một cơ hội bạn hằng mong ước được trao cho người khác.
Quai không thể xách: "Cuộc đời này đầy rẫy thiên vị, mọi nỗ lực âm thầm của mình đều vô nghĩa."
Quai xách được: "Tiêu chuẩn xuất sắc nằm ở tay nghề mỗi ngày chứ không nằm ở sự công nhận bên ngoài; mình có thể tiếp tục rèn giũa và mừng cho bước tiến của bạn hữu." -
Người thân buông lời gay gắt trong cơn giận dữ.
Quai không thể xách: "Họ đang cố tình làm tổn thương mình sau tất cả những gì mình đã hy sinh."
Quai xách được: "Họ đang chịu đựng một nỗi bất an nào đó và đánh mất quyền tự chủ; mình có thể giữ vững sự điềm tĩnh và chọn cách hồi đáp chừng mực."
Ở mỗi trường hợp, chiếc quai thứ nhất dìm ta vào lỗi lầm của đối phương, khiến tâm trí tê liệt trong oán giận. Chiếc quai thứ hai kéo toàn bộ sự chú ý về quyền chủ động của chính ta: bổn phận, ranh giới và lòng kiên nhẫn nội tại.
Khoảng dừng trước khi nâng bổng gánh nặng
Phần lớn sự kiệt quệ tinh thần không đến từ khối lượng công việc ta gánh vác, mà đến từ số lần ta cố nhấc những chiếc quai sắc nhọn trong một ngày.
Mỗi khi một làn sóng phẫn nộ, tủi thân hay bế tắc chớm dâng lên, hãy dừng lại một nhịp trước khi vội vã phản ứng. Hãy tự đặt cho mình một câu hỏi thăm dò giản dị: Ta đang cầm vào chiếc quai nào?
Nếu dòng suy nghĩ trong đầu bắt đầu bằng những câu như "Lẽ ra họ không được làm thế..." hoặc "Tại sao chuyện bất công này lại đổ lên đầu tôi?", bạn đang nắm trúng chiếc quai gãy. Chiếc quai ấy không mang lại bất kỳ điểm tựa nào. Nó sẽ cứa rách sự bình thản và vắt kiệt sinh lực của bạn trước khi ngày mới trôi qua một nửa.
Hãy nhẹ nhàng đặt gánh nặng ấy xuống trong một hơi thở sâu. Nhìn sang phía bên kia của chiếc bình. Tìm lấy chiếc quai được tạo nên từ phẩm giá, sự thấu cảm con người, hoặc hành động thiết thực tiếp theo nằm trong tầm tay. Một khi những ngón tay đã bám chắc vào chiếc quai bền bỉ ấy, bạn sẽ nhận ra rằng gánh nặng tưởng chừng nghiệt ngã nhất cũng có thể được mang vác qua muôn nẻo đường bằng một sự trầm tĩnh lạ kỳ.
Đang tải bình luận…