Khi mọi khoảnh khắc trong ngày đều bị quy đổi thành kết quả, đời sống âm thầm biến thành một bảng quyết toán. Thói quen hiện đại vô hình trung đòi hỏi mỗi sở thích phải trở thành nguồn thu nhập phụ, mỗi cuốn sách đọc xong phải đúc kết thành bài học thực dụng, và mỗi buổi chiều thảnh thơi phải được biện minh bằng sự phát triển bản thân. Thế nhưng, khi phó mặc tâm trí hoàn toàn cho thước đo hữu dụng, ta thường vô tình đánh mất chính mảnh đất nuôi dưỡng sự bình thản.
Hơn hai nghìn năm trước, triết gia Trang Tử đã đưa ra một liều thuốc hoá giải sâu sắc cho nỗi kiệt cùng ấy qua ngụ ngôn về cái cây vô dụng. Xuất hiện trong các chương đầu của bộ sách Trang Tử, câu chuyện mời gọi chúng ta nhìn nhận lại một chân lý giản dị nhưng giải phóng: đôi khi, việc từ chối trở nên có ích cho toan tính của người đời lại là cách duy nhất để bảo toàn những gì cốt lõi nhất nơi chính mình.
Người Thợ Mộc Và Cây Cổ Thụ Bên Đền
Trong thiên Nhân gian thế, Trang Tử kể về người thợ mộc tên Thạch đi sang nước Tề. Đến khúc sông bên đền Thổ địa, ông bắt gặp một cây dẻ gai khổng lồ. Tán cây che mát cho hàng ngàn con trâu, thân cây to đến mức mấy chục người ôm mới xuể, ngọn cao vượt qua cả đỉnh đồi. Dân chúng kéo đến vây quanh trầm trồ chiêm ngưỡng, riêng người thợ mộc chỉ liếc mắt nhìn qua rồi thản nhiên bước tiếp.
Khi người học trò đuổi theo hỏi vì sao thầy lại ngó lơ một thân gỗ tráng lệ đến vậy, người thợ mộc xua tay: lấy gỗ ấy đóng thuyền thì thuyền chìm, làm quan tài thì chóng mục, đẽo vật dụng thì nhanh gãy. Thân cây vặn vẹo, xốp rỗng và đầy mấu gai. Thầy kết luận: "Đó là thứ cây vô dụng, chẳng thể dùng vào việc gì cả. Nhờ thế mà nó mới sống thọ đến ngần này."
Đêm hôm ấy, cây cổ thụ hiện về trong giấc mộng của người thợ mộc và cất tiếng. Nó nhắc rằng những loài cây ăn quả như cam, lê, táo, đào thường xuyên bị người ta bẻ cành, vặt quả, chịu cảnh thân xác rách rưới bầm dập chỉ vì chúng mang lại giá trị thực dụng cho con người. Sự hữu ích đem đến cho chúng tai ương và kết thúc sớm cuộc đời. Ngược lại, cây cổ thụ đã dành cả đời để học cách trở nên hoàn toàn vô dụng trước mắt người đời, và chính điều đó trở thành tấm khiên chở che lớn nhất của nó.
Cái Bẫy Của Giá Trị Công Cụ
Nhìn nhận một sự vật thuần tuý qua lăng kính công năng là tước đoạt toàn bộ ý nghĩa tự thân của nó, biến nó thành công cụ phục vụ cho một mục đích khác. Khi áp đặt góc nhìn này lên chính đời sống nội tâm, chúng ta dần dà tự bóc lột bản thân mình.
Ta bắt đầu cảm thấy bứt rứt nếu đọc một áng văn mà không phục vụ công việc, thấy sốt ruột khi đi dạo mà không bấm giờ theo dõi nhịp tim, và thấy hoang phí nếu một cuộc trò chuyện không mở ra mối quan hệ làm ăn. Cơn ám ảnh về tính thực dụng tạo nên một nỗi âu lo ngầm: hễ một suy nghĩ hay một giờ đồng hồ trôi qua mà không đổi lại được địa vị, tiền bạc hay sản lượng đo đếm được, ta lập tức dán nhãn nó là vô nghĩa.
Nhưng tâm hồn con người sinh ra không phải để làm xưởng cưa xẻ gỗ. Khi ta đẵn gọt mọi rung cảm tĩnh lặng để biến chúng thành những thanh ván vuông vức bán ra thị trường, ta sẽ tự hỏi vì sao mảnh đất tâm trí của mình lại trở nên trơ trọi và cằn cỗi đến thế. Trang Tử xem việc cố gắng chiều theo tiêu chuẩn hữu dụng của xã hội là một dạng tự tổn thương. Muốn làm vừa lòng thợ mộc, cái cây ắt phải đón nhận lưỡi rìu.
Nghệ Thuật Giữ Lại Khoảng Trống Cho Mình
Làm thế nào để nuôi dưỡng tâm thế của cái cây vô dụng giữa một thời đại sùng bái năng suất? Điều đó bắt đầu từ việc can đảm tạo dựng những góc trú ẩn không bị đong đếm bởi kết quả bên ngoài.
- Tập chú ý không mục đích. Dành thời gian cho những trải nghiệm không sinh ra bất kỳ thành phẩm hữu hình nào—ngắm vệt nắng dịch chuyển trên bức tường, lắng nghe một bản nhạc mà không làm việc khác song song, hoặc thả bộ không định trước điểm dừng.
- Bảo vệ những say mê không tạo ra thành tích. Giữ lại cho mình vài sở thích mà bạn không có ý định biến thành chuyên môn, khoe lên mạng xã hội hay kiếm tiền từ nó. Một nhạc cụ chơi vụng về hay những cuốn sách đọc dở vẫn nuôi dưỡng tâm hồn rất sâu, chính vì chúng không đòi hỏi bạn phải trình diễn trước bất kỳ ai.
- Khước từ sự minh bạch tuyệt đối. Bạn không có nghĩa vụ phải giải trình mọi sở thích, biện minh cho mọi ranh giới cá nhân, hay ép những khoảng lặng của mình vào khuôn mẫu năng suất của người khác.
Những điều này không đồng nghĩa với thái độ buông xuôi hay vô trách nhiệm với bổn phận đời thường. Ngược lại, đây là sự phòng vệ tỉnh táo để giữ cho phần linh hồn sâu kín nhất không bị cuốn vào guồng quay khai thác. Giá trị làm người của bạn vốn hiện diện trước khi bạn tạo ra bất kỳ sản phẩm nào.
Tựa Lưng Dưới Bóng Cây Rộng Lớn
Trong một cuộc đối thoại khác, Huệ Tử than phiền với Trang Tử về một cây thù căn lớn trong vườn nhà: thân xù xì không khớp dây mực, cành queo quắt chẳng hợp compa thước thợ, thợ mộc đi qua chẳng thèm đoái hoài, đúng là thứ cây vô dụng vứt đi.
Trang Tử mỉm cười đáp lại: Sao anh không đem nó trồng ở nơi đồng hoang bát ngát, vùng đất chẳng có gì cả? Ở nơi ấy, anh có thể thong dong dạo bước bên cạnh nó, hoặc ngả lưng ngủ một giấc an lành dưới bóng mát râm ran. Cây chẳng lo bị rìu búa đốn gãy, chẳng có vật gì làm hại được nó. Không có chỗ dùng cho thói đời, cớ sao lại phải ôm lấy nỗi muộn phiền?
Học cách làm một cái cây vô dụng là tự bước ra khỏi cuộc thẩm định không hồi kết của đám đông. Khi không còn phải chứng minh độ hữu dụng của mình cho mọi người thợ mộc qua đường, bạn sẽ tìm thấy một khoảng không bao la, nơi tâm trí có thể duỗi thẳng đôi cành và bình thản đón nhận gió trời.
Đang tải bình luận…